Verzorgingsplaats Bijleveld

Langs de Nederlandse snelwegen liggen vele tientallen verzorgingsplaatsen met vaak bijzondere namen. Meestal rijden we er gedachteloos aan voorbij, zonder te weten dat er achter veel van die namen een interessante geschiedenis schuilgaat. In deze reeks staat steeds de geschiedenis van één zo’n naam centraal.

Wie vanuit Woerden over de A12 richting Utrecht rijdt, komt net voorbij Harmelen langs verzorgingsplaats Bijleveld. Als je daar met je auto een pitstop maakt, sta je midden in de Polder Bijleveld die in de twaalfde eeuw is ontstaan.

De periode van de elfde tot de dertiende eeuw wordt de tijd van de Grote Ontginning genoemd. Grote delen van de drassige veengrond in het westen van het land – in het gebied dat we nu het Groene Hart noemen – werden op systematische wijze ontgonnen, ontwaterd en geschikt gemaakt voor de landbouw. Grondeigenaren zoals de graven van Holland of de bisschop van Utrecht sloten daarvoor overeenkomsten met ontginners, die daarmee het recht kregen op een perceel van bepaalde afmetingen. De overeenkomsten werden ‘copes‘ genoemd en de ontginners waren de ‘copers‘. Het oude woord cope is verwant met ons huidige woord koop. Je ziet het nog als achtervoegsel terug in veel namen in het gebied, zoals Boskoop, Nieuwkoop, Galecop en Benschop, en bijvoorbeeld ook in de naam van Polder Reijerscop die in het zuiden aan de Polder Bijleveld grenst. De cope-ontginningen leverde het karakteristieke landschap op met lange smalle kavels die door kanalen en sloten doorsneden worden.

Grootwaterschap
De polder van Bijleveld ontstond in de twaalfde eeuw bij de ontginning van het gebied tussen Harmelen en Utrecht. De Leidsche Rijn werd als basis gekozen voor de ontginning van deze polder en de Reijerscopse Wetering werd de ondergrens. Voor de afwatering werd de polder doorsneden door een stelsel van weteringen en sloten. Aanvankelijk werd het water uit deze en enkele omliggende polders afgevoerd via de Oude Rijn. Omdat men daarvoor moest meebetalen aan alle sluizen van het Hoogheemraadschap van Rijnland, werd besloten om in plaats daarvan een eigen afwateringskanaal te graven richting de Amstel. In 1413 werd daarvoor een contract gesloten met de graaf van Holland. Voor het beheer van dit nieuwe kanaal – dat ook Bijleveld werd genoemd – en de eerder al aangelegde Meerndijk, werd in datzelfde jaar het Grootwaterschap van Bijleveld en de Meerndijk opgericht. In de loop van de vijftiende eeuw was de bodem van de polder zo ingeklonken dat natuurlijke afwatering via het gegraven kanaal niet meer mogelijk was. Er moesten daarom dijken, schutsluizen en windmolens komen die voor de afvoer van het water moesten zorgen. Het Grootwaterschap van Bijleveld en de Meerndijk werd pas in 1966 opgeheven bij een reorganisatie van de Utrechtse waterschappen.

‘Warempel!’
Hoe kwam de Polder Bijleveld aan zijn naam? De oudste schrijfwijzen van de naam zijn Bylevelt en Bilevelt. Ze komen in deze vorm voor in een document uit 1217. Zouden er bij de ontginning van het gebied misschien veel bijlen gebruikt zijn, zo veel dat het gebied daar zelfs zijn naam aan ontleent? Dat zou kunnen, maar voor de verklaring van de naam wordt vaak verwezen naar de gelijkenis met de vorm van een bijl. Als je op de kaart naar de contouren van de polder kijkt, zou je daar inderdaad de kop van een bijl in kunnen zien. Ik was er graag bij geweest toen ergens in de twaalfde eeuw een groepje copers tevreden stond rond te kijken in een stuk vers ontgonnen polder en daar plots tot een inzicht kwam: “Warempel, het veld lijkt wel een bijl!”.
In de jaren tachtig werden in deze polder aan de A12 twee verzorgingsplaatsen aangelegd. Eerst werd verzorgingsplaats Hellevliet geopend aan de noordkant en kort daarna ook Bijleveld. Die tweede is dus genoemd naar de eeuwenoude polder waar de snelweg doorheen loopt. Hellevliet is de naam van een van de weteringen die – ongeveer op die plek – van noord naar zuid door de polder van Bijleveld ligt, van de Leidsche Rijn naar de Reijerscopse Wetering.

Tekst en fotografie: René Dings

https://www.dinx.nl
https://x.com/rndngs

Deel dit bericht