Verzorgingsplaatsen Den Bout en Steenenhoek

Aan de A15 tussen Gorinchem en Hardinxveld liggen twee verzorgingsplaatsen: Den Bout en Steenenhoek. Vijfhonderd meter verderop stroomt de Merwede voorbij. De namen van deze twee verzorgingsplaatsen hebben alles te maken met het woelige verleden van deze rivier.

De Merwede is een oude getijderivier in de benedenloop van de Maas en de Waal. Het eerste deel van de rivier kennen we nu als Boven-Merwede; bij Werkendam splitst deze zich in Beneden-Merwede in het noorden en de gekanaliseerde Nieuwe Merwede in het zuiden.  De naam van de rivier gaat terug op een oude vorm meriwido die zoiets als meer-woud of moerassig bos betekende. Dat is een aanduiding die prima past bij deze omgeving aan het eind van de middeleeuwen. Eb en vloed hadden er vrij spel en de grens tussen land en rivier was niet altijd even duidelijk. Dat veranderde toen men het land langs de rivier begon te ontginnen. Her en der ontstonden er kleine agrarische nederzettingen, vaak op de kop van de ontgonnen kavels.

Den Bout
Om het land en de nederzettingen langs de rivier tegen overstromingen te beschermen werden in de dertiende eeuw dijken aangelegd. Die hadden het soms zwaar te verduren. In het gebied ten westen van Gorinchem raakten de dijken aan het eind van de zestiende eeuw na opeenvolgende dijkdoorbraken zo beschadigd, dat besloten werd om een klein stuk landinwaarts een nieuwe dijk aan te leggen. Bij deze dijkteruglegging ontstond een buitendijks gebied waarin nog resten van de oude zeedijk te zien waren. De punt helemaal in het westen van dit gebied werd Den Bout genoemd, afgeleid van een achtergebleven deel van de dijk dat als een bult uit het landschap stak. Het werd vervolgens ook de naam van een nabijgelegen buurtschap. De daarvan afgeleide familienaam Van den Bout komt in deze omgeving nog steeds relatief vaak voor.

Een stenen hoek
De Merwede bleef maar beuken tegen de dijken op de oevers van de rivier, en zo ook tegen de rivierdijk een kilometer of vijf stroomafwaarts. Ergens in de loop van de zeventiende eeuw besloot men op die plek om een kwetsbare uitstekende hoek van de dijk met stenen te versterken, zodat die beter weerstand kon bieden tegen de kracht van het water. Deze plek kreeg daardoor in de volksmond de naam Steenenhoek. Van de verzwaarde dijk ging de naam over op de erachter liggende buurtschap.

Iets naar het oosten komt de rivier de Linge uit in de Boven-Merwede. Het laatste stuk loopt de rivier door de vestinggrachten in het centrum van Gorinchem. Bij hoog water in de Linge leidde dat tot wateroverlast in de lager gelegen delen van de stad. Om de afwatering te verbeteren werd in 1818 een kanaal gegraven met een lengte van ongeveer 8 kilometer, van Gorinchem tot aan de Steenenhoek. Die nieuwe waterweg werd het Kanaal van Steenenhoek genoemd, naar de hoek waar het water uitvloeide in de Merwede.

In de jaren zestig van de vorige eeuw werd het deel van de A15 aangelegd dat langs Hardinxveld loopt. Het zou nog een tijdje duren voordat er twee verzorgingsplaatsen kwamen, ingeklemd tussen de spoorlijn en het Kanaal van Steenenhoek. Voor de namen van deze plaatsen greep men terug op twee oude buurtschappen waarvan de namen herinneren aan de eeuwenlange strijd tegen het water. Als je bij Steenenhoek staat te tanken, kun je het water van het kanaal zelf niet zien omdat dat wat hoger ligt dan de snelweg, maar soms zie je wel een boot boven de kanaaldijk uitsteken.

Tekst en fotografie: René Dings
https://www.dinx.nl